ایرج فتح‌اللهی در مطلبی برای روزنامه سیاست روز نگاهی کوتاه به شخصیت مسلمان علی در فیلم «کمپ ایکس ری» و چالش حقوق بشری زندان گونتانامو برای آمریکا داشت

به گزارش وبگردی 20:30،بی‌شک می‌توان از فیلم «کمپ ایکس‌ری» Camp X-Ray به عنوان یکی از معروف‌ترین و البته معمولی‌‌ترین فیلم‌های تولید شده توسط هالیوود در سال 2014 نام برد. کمپ اشعه ایکس به شدت فیلمی ساده است اما محتوای مورد طرح در آن است که موجب می‌شود این فیلم مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.

این فیلم نخستین فیلم کارگردان فیلم‌اولی آن یعنی پیتر ستلر است نخستین فیلم بلند خود را تجربه نموده است. همین فیلم اولی بودن کارگردان می‌تواند یکی از دلایل کم اهمیت بودن این فیلم برای هالیوود و سیاست‌های کلان بزرگ‌ترین غول سینمایی دنیا باشد. ساختار سینمایی و کارگردانی و بازی‌ها نیز در این فیلم چنگی به دل نمی‌زند و این فیلم را به فیلمی در حد درجه سه و کاملا کسل کننده تبدیل نموده است.

با این وجود این فیلم برای سیاست‌گذاران آمریکایی اهمیت دارد. بی‌شک غربی‌ها هر دلاری را خرج می‌کنند سعی می‌کنند عصاره آن را کشیده باشند و از هر یک دلار بیشترین اثر مادی و یا معنوی را کسب نمایند. از همین رو پرواضح است این اشتیاق وجود داشته است تا فیلمی کم خرج و ساده، در حد امکان در سینمای جهان تبلیغ شده و دیده شود و با پروپاگاندای رسانه‌ای پروبال پیدا کند. اما به راستی آمریکایی‌ها با این فیلم به دنبال چه بوده‌اند؟

فیلم کمپ ایکس‌ری با وجود تهی بودن از بضاعت ساختاری، اما به لحاظ مفاهیم موجود در آن از زوایای مختلف قابل پرداختن است. این فیلم برای نخستین بار پارسال در آغاز سال میلادی 2014 و در جشنواره ساندس به نمایش درآمد. ساندس جشنواره‌ای است که پیش از این بسیاری از بزرگان سینمای آمریکا نخستین فیلم‌هایشان در این جشنواره به نمایش درآمده تا آنها مسیر رشد و نام‌آوری را بپیمایند. فیلم‌هایی از تارانتینو، استیون سودربرگ، جیم جارموش و کوین اسمیت، برای نخستین‌بار در جشنواره ساندس به نمایش درآمده و باعث ترقی و شهرت امروزه آنان شده است.

خلاصه داستان فیلم کمپ ایکس‌ری را می‌توان اینگونه گفت که آمریکایی‌ها پس از حوادث 11سپتامبر سال 2001 در مرکز تجارت جهانی نیویورک، عده‌ای از افراد متهم به دست داشتن در این انفجار را دستگیر و به عنوان بازداشتی به زندان گوانتانامو منتقل می‌کنند. در این بین افراد مختلفی با قومیت‌های گوناگون اما اغلب مسلمان، نشان داده می‌شوند که فیلم به تعامل بین نظامیان آمریکایی و زندانیان گوانتانامو می‌پردازد. درام داستان نیز به این سمت هدایت می‌شود که یکی از زندانیان مسلمان که با دیگر زندانیان تفاوت‌هایی از لحاظ نوع رفتار و فرهنگ دارد با زنی ارتشی درگیر روابط احساسی می‌شود و پایان فیلم با تقویت روابط و علاقمندی این دو به یکدیگر حکایت از امکان تعامل دوستانه بین ارتش آمریکا و زندانیان متهم به تروریست دارد.

کارگردان فیلم، یک فیلم اولی است، اما بازیگران اصلی که درام فیلم حول نقش آنها بازی می‌کنند افرادی نام‌آشنا هستند و همین بازیگران به همراه تم داستان می‌تواند جاذبه خوبی برای این فیلم ایجاد کند. کریستین استوارت بازیگر زن جوان و شناخته شده سینمای هالیوود است که در این فیلم قرار است با زندانی مسلمانی که در هیچ‌کجای فیلم مذهب و تابعیت او به صراحت اعلام نمی‌شود روابطی دوستانه و پرمحبت داشته باشد. اما در سوی دیگر نقش بازیگر مرد و پارتنر کریستین به پیمان معادی بازیگر ایرانی سپرده شده است.

بازی‌های خوب پیمان معادی در فیلم‌های اصغر فرهادی از جمله «درباره الی» و به خصوص «جدایی نادر از سیمین» به واقع از او بازیگری با چهره جهانی ساخته است. همین معروفیت پیمان معادی برای تماشاگران کشورهای مختلف و از جمله آمریکا، برای سینمایی که در اندیشه موثر کردن فیلم خود تا حد امکان است، کافی است تا برای انتخاب بازیگر به سراغ چنین چهره‌ای بیاید.

در حقیقت این فیلم و کستینگ آن به گونه‌ای بسته شده است که فارغ از ضعف هنری فیلم، این فیلم برای چند گروه از مخاطبان اهمیت داشته باشد و توسط آنها دیده شود:

رخدادهای فیلم، زندان گوانتانامو و نحوه تعامل با زندانیان را نشان می‌دهد. گوانتانامو با تمام ابهامات و اسرار خود، بی‌شک یکی از جدی‌ترین مناقشات رو در روی آمریکایی‌ها در خصوص حقوق بشر است و همین موضوع برای بسیاری از علاقمندان سینما دارای جاذبه است.

معروف بودن پیمان معادی در سینمای ایران و حضور یک بازیگر ایرانی در فیلمی هالیوودی در ایران کارکرد ویژه‌تری پیدا کرده و خواه ناخواه بسیاری از دوست‌داران سینمای ایران را درگیر این فیلم می‌کند. با این تفاصیل می‌توان بر این نکته تاکید نمود که سرمایه‌گذاری برای این فیلم بر اساس محدوده خاصی از مخاطبان تعریف و اساسا این فیلم برای خوراک سینمایی به این گروه مخاطبان ساخته شده است.

چگونه این فیلم با ایران گره می‌خورد

در هیچ کجای فیلم کمپ ایکس‌ری، نامی از ایران برده نمی‌شود. اما فیلمساز روند رخدادها را به گونه‌ای چیده است که خواه ناخواه ایران در این فیلم جایگاه خاصی پیدا می‌کند. در این فیلم به عمد اطلاعات زیادی از گذشته «علی امیر» با بازی پیمان معادی داده نمی‌شود. اما در محدود اطلاعاتی که نشان داده می‌شود او مسلمانی نمازخوان است که داشتن تعداد قابل توجهی موبایل در خانه او می‌تواند القای ارتباط او با گروها‌ی تروریستی را ایجاد نماید.

پیمان معادی در این فیلم با گریمی بسیار نزدیک به گریم بازی خود در فیلم جدایی نادر از سیمین حضور یافته است. در حقیقت فیلمساز تلاش نموده است هوشمندانه از چهره برند جهانی پیمان معادی بهره برد و با حضور او در این فیلم این سابقه ذهنی حضور یک ایرانی در این فیلم را برای تماشاگر فیلم یادآوری نماید.

هیچ کجا به مذهب پیمان معادی که در این فیلم از او با نام علی امیر یاد می‌شود اشاره نمی‌شود، اما در صحنه‌ای که او در حال نماز خواندن است لحظاتی و از پشت، او در حالت دست به سینه نشان داده می‌شود که از آداب اهل تسنن به هنگام نماز است. با این تصویر که از خلوت علی نشان داده می‌شود می‌توان بر این نکته رسید که این شخصیت مسلمانی سنی است. اما گزاره‌های دیگر در این فیلم می‌تواند نمادی از شیعه بودن این کاراکتر باشد. نامی که برای او انتخاب شده است علی امیر است که به مراتب بیشتر نامی شیعه و حتی ایرانی می‌تواند باشد تا نام مسلمانی اهل سنت.

البته این سنی یا شیعه بودن علی‌امیر برای مخاطب غربی و به خصوص آمریکایی چندان قالب تمیز نیست اما فیلمساز تلاش نموده است تا با نشان دادن حداقلی از اطلاعات در خصوص علی، فضایی مبهم و البته قابل تاویل و پیش‌بینی برای شخصیت و سابقه و اعتقادات و دل‌بستگی‌های او ایجاد نماید.

اگر همین نکات ظریف برای مخاطب ایرانی و عرب قابل تمیز است و بیننده ایرانی و یا عرب می‌تواند با نکته سنجی خود به این دریافت برسد که فیلمساز، مسلمانی سنی را به تصویر کشیده، اما این ماجرا تنها پوششی است برای این نقش و قرار است بیننده در حقیقت به هنگام دیدن این مسلمان سنی، بیشتر او را شخصیتی شیعه مذهب بداند و بی‌شک حضور پیمان معادی با سابقه بازی در فیلم جدایی نادر از سیمین ابهام موجود از شناخت جزئیات علی امیر را به سمت مسلمانی شیعه و ایرانی سوق می‌دهد.

این درست همان اتفاقی است که برای بیننده غربی هم رخ می‌دهد و بیننده غربی با دیدن بازی پیمان معادی فارغ از توجه به جزئیات تفاوت رفتاری برای درک شیعه و یا سنی بودن علی امیر، برایش این موضوع متصور می‌شود که پیمان معادی در این فیلم، تروریستی وابسته به ایران است که نیروهای آمریکایی او را دستگیر کرده و به گوانتانامو آورده‌اند.

منبع: سیاست روز