![فردوسی علم پزشکی](http://images.hamshahrionline.ir/images/2017/2/position36/17-2-22-9433712-1.jpg)
فردوسی علم پزشکی
زندگی > مهارتها - همشهری دو - محمدرضا حیدری:سالهاست تیغ و قلم در دست استاد بزرگی است که همزمان در ۲عرصه پزشکی و ادبیات فعالیت میکنزندگی > مهارتها - همشهری دو - محمدرضا حیدری:
سالهاست تیغ و قلم در دست استاد بزرگی است که همزمان در ۲عرصه پزشکی و ادبیات فعالیت میکند؛ استادی که در کنار درمان بیماران، جان تشنه خویش را با سرودن اشعار زیبا سیراب میکند.
دكتر اكبر بهداد، پزشك و جراحي است كه طي 31سال تدريس، در كنار تربيت پزشكان و جراحان، اشعار بسياري را در قالب مثنوي سروده است. ديوان طبيب يكي از بهترين كارهاي ادبي دكتر بهداد است. او در اين ديوان امراض داخلي و همچنين علائم آن را با زبان شعر بيان كرده است كه مي تواند منبع مناسبي براي دانشجويان رشته پزشكي باشد. اين پزشك 72ساله، ادبيات را عجين شده با روح مردم ايران مي داند و معتقد است براي رسيدن به قله موفقيت بايد خود را به خدا وابسته كرد. او در گفت وگويي از راز و رمز پيوند بين پزشكي و ادبيات مي گويد.
- معمولا همه بچه ها در كودكي آرزو مي كنند روزي دكتر و مهندس و خلبان بشوند. كودكي شما هم با همين آرزوها گذشت؟
بله اما من بر اثر يك اتفاق پزشكي را انتخاب كردم. سال 1323در محله ميدان شهداي اصفهان به دنيا آمدم. 7خواهر و برادر بوديم و من فرزند آخر خانواده. پدرم پارچه فروش بود و تأكيد هميشگي اش بر درس خواندن ما بود. در خانه اي زندگي مي كرديم كه حياط و حوض بزرگي داشت و دنياي شيرين كودكي ام در آن سپري شد. به دليل علاقه زيادي كه به رياضي داشتم در مقطع متوسطه رشته رياضي را انتخاب كردم و از دبيرستان سعدي اصفهان كه يكي از بهترين مدارس آن شهر بود ديپلم رياضي گرفتم. اما مسير زندگي ام در جاده اصفهان به تهران تغيير كرد. يك روز وقتي به تهران مي آمدم در جاده متوجه آمبولانسي شدم كه آژيركشان در جاده بياباني حركت مي كرد و سعي داشت تا بيماري بدحال را هر چه سريع تر به بيمارستان منتقل كند. همان جا به فكر فرو رفتم و با خودم گفتم يعني مي شود يك روز پزشك بشوم و بيماران را درمان كنم؟ از خدا خواستم كه به من كمك كند و از آنجا بود كه به پزشكي علاقه مند شدم. سال 1343وقتي در كنكور شركت كردم شرايط به گونه اي بود كه پس از قبولي مي توانستي رشته مورد نظر را انتخاب كني. 18هزار نفر در كنكور شركت كردند كه 1800نفر پذيرفته شدند و من به جز دانشكده فني دانشگاه تهران مي توانستم هر رشته اي را كه علاقه داشتم براي ادامه تحصيل انتخاب كنم. رشته پزشكي دانشگاه اصفهان را انتخاب كردم. البته مشورت با برادر بزرگم كه دكتري كشاورزي داشت هم در تصميم ام تأثير گذار بود و با مشورت او رشته پزشكي را انتخاب كردم. برادران من نيز در تحصيل بسيار موفق بودند و يكي از آنها تخصص جراحي قلب كودكان را در آمريكا گرفت و برادر ديگرم در رشته اقتصاد و يكي ديگر از برادرانم در كشاورزي دكتري گرفت.
- اين تغيير رشته، خوشايند بود؟
هيچ وقت نخستين روزي را كه در كلاس درس دانشگاه حاضر شدم فراموش نمي كنم. روز نخست، استاد درباره نحوه تشكيل جنين صحبت كرد و من احساس كردم دنيايي به روي من باز شده است كه تا قبل از آن هيچ اطلاعي از آن نداشتم. علاقه ام به پزشكي هر روز بيشتر مي شد به طوري كه اگر باز هم به آن سال ها بازگردم دوباره رشته پزشكي را انتخاب خواهم كرد. در زمان تحصيل در دانشگاه اصفهان به خدمت سربازي رفتم و از سال سوم آموزش، نظام حين تحصيل داشتم. در تعطيلات تابستان نيز به مدت 2 ماه دوره هاي آموزشي را در پادگان سپري كردم و پس از آن در قالب سپاه بهداشت به نقاط دور افتاده يا شهرستان ها اعزام مي شديم. من علاوه بر تحصيل، كار هم مي كردم. شب ها در بيمارستان ها كشيك آزمايشگاه يا نوار قلب بودم و با حقوق ناچيزي كه مي گرفتم خودم را اداره مي كردم. وقتي طبيب بودم دوره يكساله سپاه بهداشت را در منطقه منج در چهارمحال و بختياري گذراندم؛ منطقه اي دورافتاده و محروم كه 30كيلومتر تا لردگان و 120كيلومتر تا بروجن فاصله دارد. خوشحال بودم كه به مردم محروم خدمت مي كنم. دوست داشتم در جايي باشم كه نياز به طبيب دارند و هيچ گاه از مشكلات فرار نكردم زيرا معتقدم كه مشكلات هميشه سازنده هستند و مشكلات سربالايي هايي هستند كه بايد پذيرفت.
- چه شد كه بين تخصص هاي مختلف پزشكي، سراغ جراحي رفتيد؟
سال 1350در امتحان EC FMG آمريكا قبول و در همان سال با درجه انترن ممتاز از دانشگاه فارغ التحصيل شدم. اما كارهاي آماده شدن ويزا و رفتنم كمي طول كشيد و نتوانستم به موقع به آمريكا بروم. سال 52ازدواج كردم. همسرم دختر يكي از پزشكان بود و به اين واسطه من با او آشنا شدم و ازدواج كرديم. يك سال به خوانسار رفتم و در آنجا شبانه روز كار كردم و از آنجا كه علاقه زيادي به جراحي داشتم به مدت 4سال دوره هاي تخصصي را در شيراز سپري كردم. در زمان جنگ تحميلي جزو تيم اضطرار جنگ بودم و شبانه روز در آماده باش به سر مي برديم تا در زمان حمله و نياز، به جبهه اعزام شويم.
- يعني در سال هاي پيروزي انقلاب مشغول گرفتن تخصص جراحي بوديد؟
با وجود آنكه در رشته جراحي ادامه تحصيل دادم اما اينگونه نبود كه طبابت بيماري هاي داخلي را رها كرده باشم و صرفا به جراحي بپردازم؛ زيرا اعتقاد من اين است كه طبيب خوب بايد بيماري هاي داخلي را بشناسد و علاوه بر آن جراحي نيز انجام دهد. سال 57در بحبوحه انقلاب فارغ التحصيل شدم و سال 58به اصفهان آمدم و در بيمارستان سپاهان مسئوليت اورژانس را برعهده گرفتم. سال بعد دوباره به خوانسار دعوت شدم و اين بار به مدت 4سال در بيمارستان اين شهر عمل هاي جراحي مختلفي انجام دادم. با وجود آنكه متخصص بيهوشي در بيمارستان نداشتيم به تنهايي عمل سزارين يا عمل آپانديس را در كنار عمل هاي مربوط به شكستگي انجام مي دادم. اوايل انقلاب، شرايط، بسيار سخت و دشوار بود و دارو به اندازه كافي در اختيار نداشتيم و به همين دليل، گاهي اوقات يك زن باردار را از 40كيلومتر دورتر با يك وانت به بيمارستان منتقل مي كردند.سعي كردم از همه اين مشكلات براي خودم تجربه اي بيندوزم. طي اين مدت نيز چندين بار از طرف دانشگاه دعوت به همكاري شدم و سرانجام بعد از 4سال به دعوت آنها پاسخ مثبت دادم و سال 1362به عنوان استاديار در دانشگاه اصفهان مشغول به تدريس شدم. سال88بازنشسته شدم ولي بازهم دعوت به كار شدم و در اين سال ها در كنفرانس ها و كميسيون هاي مختلف دانشگاه حاضر شده ام و با همه وجود در خدمت دانشگاه هستم. علاوه بر آن هنوز هم جراحي مي كنم و در اتاق عمل حاضر مي شوم.
- از خاطرات روزهايي كه به عنوان دانشجوي پزشكي در بيمارستان حاضر مي شديد بگوييد. وقتي به درجه استادي رسيديد چه مواردي را براي دانشجويان رشته پزشكي توصيه مي كرديد؟
تفاوت كار كردن در دانشگاه با محيط بيرون به شكل خصوصي در همين است كه در بيرون از محيط دانشگاه، شما بعد از يك عمل جراحي به اتاق خودتان مي رويد و مشغول خواندن روزنامه يا كارهاي ديگر مي شويد اما در دانشگاه شما دائما مشغول تربيت دانشجو و طبيب عمومي يا متخصص هستيد و ارزش اين كار براي من بسيار بالاتر از ديگر كارهاست. امروز بسياري از دانشجويان قديم من در جايگاه استادي قرار دارند يا از بهترين پزشكان و جراحان هستند و گاهي اوقات آنها را در كنفرانس هاي علمي و پزشكي مي بينم.كلاس هاي تخصصي جراحي همگي به شكل عملي برگزار مي شود و آموزش آن در 4مرحله باليني، درمانگاه، اورژانس و اتاق عمل خلاصه مي شود. توصيه من به دانشجويان هميشه اين بوده و هست كه بايد مرحله به مرحله جلو بروند و تا زماني كه نسبت به يك موضوع يا بيماري آگاهي كاملي پيدا نكرده اند حق هيچ كاري ندارند. سال سوم دانشگاه پزشكي بودم كه يكي از روزها به بيمارستان آيت الله كاشاني رفتم و در درمانگاه از يكي از انترن ها خواستم تا به من موضوع يا كاري را آموزش بدهد. او با نشان دادن اتاقي به من گفت در آنجا زن ميانسالي بستري شده كه به آبسه سينه مبتلا شده است. براي شروع برو اين آبسه را بازكن. با شنيدن اين جمله خيلي ناراحت شدم و از همان جا به خانه رفتم. اين پزشك توجهي به انسان بودن بيمار نداشت و از من بي تجربه مي خواست كه تيغ جراحي به دست بگيرم و آبسه را باز كنم درحالي كه او بايد همراه من مي آمد و نحوه استريل كردن و همچنين سوزن زدن را به شكل عملي به من آموزش مي داد. نبايد اين كار را به عهده دانشجوي سال سوم پزشكي كه تجربه اي در اين زمينه ندارد مي گذاشت. هميشه به دانشجويانم توصيه مي كنم تا زماني كه آگاهي كاملي پيدا نكرده اند حق انجام هيچ كاري را ندارند؛ تفاوت دانشگاه با محيط درمان در همين است. ممكن است يك عمل آپانديس خارج از بيمارستان يا در مراكز جراحي خصوصي در كمتر از نيم ساعت انجام شود اما در محيط دانشگاه اين عمل طولاني تر است زيرا بايد مرحله به مرحله، از آناتومي تا مراقبت هاي بعد از عمل پيش رفت. به دانشجويان تأكيد مي كردم كه شما را ابتدا به اورژانس نمي برم زيرا بايد ابتدا به بخش رفته و به مدت 24ساعت شرح حال بيمار را زيرنظر بگيريد و بعد از آن به مدت 20دقيقه در درمانگاه بيماران را ويزيت كنيد و پس از آن به مدت 5دقيقه در اورژانس، بيمار اورژانسي را ويزيت كنيد. اين سلسله مراتب اگر رعايت نشود يك واخوردگي به وجود مي آيد و مشكلات روحي را براي اين دانشجويان ايجاد مي كند. بايد مرحله به مرحله جلو برويم و آموزش بدهيم تا آنها براي مراحل بالاتر آماده شوند.
- اما اين همه ماجراي زندگي شما نبوده. پزشكي و ادبيات را از چه زماني و چطور پيوند زديد؟
بايد حقيقتي را بازگو كنم و آن هم اينكه زمان دانشجويي ارتباطي با ادبيات نداشتم. وقتي دانشجو بودم يكي از روزها يك كتاب ديني برداشتم و نزد يكي از علما بردم و گفتم مي خواهم كتب ديني را بخوانم. اين عالم به من گفت نيازي به اين كار نيست و بهتر است شما به همان علم پزشكي بپردازي و با آن به مردم خدمت كني. اين جمله در من خيلي تأثيرگذار بود و متوجه شدم كه در پزشكي هم مي توان با خدمت به مردم خدا را عبادت كرد. سال 70وقتي براي گذراندن دوره 6ماهه به آمريكا رفته بودم روزهاي آخر علاقه عجيبي به شعر پيدا كردم. تا به آن روز كتاب شعري نخوانده بودم. از همان زمان بود كه دري به روي من باز شد و شروع به شعر گفتن كردم. مبحثي را انتخاب مي كردم و روي آن اشعاري را مي سرودم. هنوز هم به همين شيوه عمل مي كنم. دوست داشتم در باب پزشكي شعر بگويم و به اين ترتيب ديوان طبيب را سرودم و اين ديوان دوبار تجديد چاپ شده است. در اين ديوان درباره عمل هاي جراحي و همچنين اعضاي بدن شعر گفته ام و سعي كرده ام همه آنها را با شعر تشريح كنم. به طور مثال درباره آپانديس و كيسه صفرا يا انسداد روده و بيماري هاي داخلي و شوك و... شعر گفته ام كه بسيار مورد توجه قرار گرفته است؛ مثلا اين شعر من درباره آپانديس بود:
آپانديس كه خود محرم راز بود
درون شكم مثل سرباز بود
درونش چنان بسته و تنگ شد
كه ديوار آن عرصه جنگ شد
فشار درونش فزوني چو يافت
زچنگال دشمن رهايي نيافت
همه دشمنان از درون تاختند
به ديوار و رگ ها رهي يافتند
در آن جنگ خونين كه ويرانه گشت
درون شكم، دشمن خانه گشت
چُنان سيل، دشمن سرازير شد
شكم را سراسر فراگير شد
طبيبا درآور ز دل محرمي
درون شكم گشته چون مجرمي!
سال 80وقتي در آلمان بودم ديوان «طبيب» را به پروفسور سميعي دادم و ايشان در يك مسافرت با قطار همه آن را خوانده بودند. بعد از آن سفر به من گفتند تو فردوسي علم پزشكي هستي. اين كتاب 268صفحه است و در ابتداي اين كتاب نوشته ام: «تقديم به تمام طبيباني كه عاشقانه تدريس مي كنند. من عاشق حرفه ام بودم و به خاطر شعر كارم را نيمه كاره نگذاشتم».
- ظاهرا همه اشعار شما در حوزه پزشكي نيستند. در چه زمينه هاي ديگري شعر مي گوييد؟
ديوان هاي ولايت، حكمت، نور، كوثر، رسالت، عاشورا، غدير و اربعين، 8ديوان ادبي هستند كه تعدادي از آنها چاپ شده و تعدادي نيز آماده چاپ هستند. مضمون اشعار اين كتاب ها فلسفي و ديني است. كتاب هاي تخصصي من نيز «يك هزار سال از كتاب هاي رفرنس جراحي»، «شيوه ارائه مقالات در مجامع داخلي و بين المللي»، «آناتومي دستگاه گوارش» و چند كتاب ديگر هستند. بسياري از اشعار و همچنين مطالبم را نيمه شب تا صبح مي نويسم و هميشه به دانشجويانم تأكيد مي كنم كه خدا فضايل را در دل شب به انسان مي دهد. وقتي مطلع شعري در ذهنم تداعي مي شود، با مطالعه و كسب اطلاعات در اين زمينه ادامه شعر را مي سرايم. من عاشق احاديث و سخنان معصومين هستم و براي تك تك شعرهايم سعي كرده ام از آنها كمك بگيرم. ادبيات جزو ذات ما ايراني هاست و نمي توان آن را از زندگي اجتماعي مان جدا كرد. يكي از اشعاري كه درباره عاشورا سروده ام و آن را خيلي دوست دارم با اين مطلع آغاز مي شود:
ابر اشكي همچو درياي وجود
جمله جرم و گناهان را زدود
اشك ديده از دل بشكسته است
بر حسين فاطمه دل بسته است
همچنين در ديوان غدير يكي از شعرهايي كه سروده ام با اين مضمون است:
داني كه چرا علي در آن خانه درآمد؟
در مسجد و محراب حياتش به سرآمد؟
يعني كه به جز راه خداوند نپيمود
تا بر سر اين راه، مرادش سحر آمد
- موفق شديد دانش پزشكي را وارد شعر و ادبيات كنيد. برعكس آن را هم توانسته ايد اجرا كنيد؟
محيط اتاق عمل بايد شاد باشد زيرا در ذاتش محيطي افسرده و استرس زا دارد. هميشه سعي مي كنم كه محيط صميمي و بسيار خوبي در اتاقي كه عمل مي كنم حاكم باشد و گاهي اوقات نيز در اتاق عمل شعر مي خوانم. در اين سال ها هيچ گاه خستگي براي من معنا نداشته است و سعي كرده ام در كنار استادي و طبابت، يك پدر خوب براي 4فرزندم و پدربزرگ خوبي براي 3نوه ام باشم. همه فرزندانم تحصيلات عالي دارند و دختر كوچكم نيز پزشك است و اين روزها مشغول گذراندن دوره طرح خود در چادگان اصفهان است. اگر بخواهم تعريفي از موفقيت داشته باشم بايد بگويم انسان موفق خودش را به خدا وابسته مي كند زيرا خدا پاياني ندارد و آن زماني كه احساس قدرت مي كند آن را نيز از خدا مي داند و به اين ترتيب بر همه مشكلات پيروز خواهد شد؛ هركاري كه مي كند بايد با عشق و علاقه باشد و به اين ترتيب هيچ وقت احساس پيري و خستگي نمي كند و همواره زنده دل مي ماند.
- مباهله
حق و باطل در مدينه روبه روست
اهل حق را حق پرستي آبروست
حق پرستان همچو انگشتان دست
پرتو اين حق پرستان هرچه هست
اهل بيت مصطفي داني كه پنج
رحمت للعالمين مانند گنج
مصطفي ختم رسل در پيش بود
منزلت از هر پيامبر بيش بود
درگه حق او كه برتر از همه
در بغل دارد حسين فاطمه
سبط اكبر در كنار مصطفي ست
دست او در دست خير الانبياست
بعد پيغمبر، علي مرتضي ست
جانشين و همچو جان مصطفي ست
فاطمه خيرالنساء العالمين
فاطمه نور سماوات و زمين
مقتداي او پسر عمش علي است
تا قيامت مرتضي بر حق ولي است
آيت حق اهل بيت مصطفي ست
مستجاب الدعوه ارض و سماست
اهل نجران روبه رو با حق شدند
از كشيشان و نصارائي بُدند
پيش رو حق را كشيشان ديده اند
فكر نفرين را ز دل برچيده اند
جزيه دادن را همه كردي قبول
سر فرود آورده در پيش رسول
مسجدي با نام آن عرصه به جاست
پرچم پيروزي آل عباست
چون حكومت در مدينه جان گرفت
سرزمين هاي رُم و ايران گرفت
هر كه را حُب محمد در دل است
چلچراغ روشن هر محفل است
تا ابد بر جا بماند اين سرود
بر محمد گو و آل او درود
تا تواني گو «طبيبا»اين درود
درگه حق اين دعا مقبول بود
- ديوان غدير، دكتر اكبر بهدادپدر؛ الگوي زندگي
دختر دكتر بهداد، راه پدر را ادامه داده است
دختر آخر خانواده بهداد، اين روزها راه پدر را ادامه مي دهد؛ راهي كه با عشق آغاز شده و با گرماي آن همچنان ادامه دارد. ثمين بهداد كه مشغول گذراندن دوره طرح پزشكي در چادگان اصفهان است پدر را الگوي بزرگ زندگي اش مي داند و مي گويد: پدر راه رسيدن به قله موفقيت را به ما نشان داده است و دوست دارم مانند او به مردم خدمت كنم. پدر هميشه يك الگوي مهم در زندگي ام بوده و هست و از كودكي او را در راه تلاش براي درمان بيماران ديده ام. اگر بخواهم تفاوت عمده پدر را با ديگر پزشكان بازگو كنم دقت بالاي او در معاينات باليني است؛ به طوري كه بدون نياز به آزمايشگاه و كارهاي پاراكلينيكي، نوع بيماري را تشخيص و دستورات لازم درماني را مي دهد. بسياري از پزشكان امروز وابسته به آزمايشگاه و انجام كارهايي مانند سي تي اسكن يا ام آر آي هستند و كمتر به معاينات باليني توجه دارند اما پدر هميشه بر معاينه و گرفتن شرح حال دقيق بيمار تأكيد دارند. هميشه در كلاس هاي دانشگاه سعي مي كنند دانشجويان را وارد مباحث كنند و براساس نوع كلاس و مقطع آن، مباحثي را مطرح و دانشجويان را وادار به مشاركت در بحث مي كنند تا به اين ترتيب تعامل سازنده اي داشته باشند.
دختر استاد، از خصوصيات اخلاقي پدرش چنين مي گويد: سحرخيز بودن را از پدر آموخته ام. از كودكي او را درحالي كه صبح خيلي زود بيدار مي شد ديده ام. هميشه نيمه هاي شب كتاب مي خواند و بعد از عبادت صبح، بلافاصله بر بالين بيمارانش حاضر مي شد. هميشه ساعت 6:30دقيقه صبح در اتاق عمل حاضر مي شد و هنوز هم اينگونه است و در نحوه درمان بيمارانش سعي مي كند كه با مشاوره و مشورت اين كار را انجام بدهد.
دكتر جوان اعتقاد دارد فرزند پزشك بودن افتخاري است كه او و خواهر و برادرانش به آن مفتخرند اما مشكلاتي نيز وجود دارد: كار پدر بسيار سخت بود و بارها اتفاق افتاده بود كه به خاطر عمل جراحي نمي توانست به مهماني بيايد يا نيمه شب مجبور مي شد بلافاصله به بيمارستان برود. او با همه مشغله ها سعي مي كرد در زمينه مسائل تربيتي چيزي براي ما كم نگذارد. البته نقش مادرم در اين ميان بسيار پررنگ بود و او با زحمت زياد و اداره خانه، جاي خالي پدر را براي ما پر مي كرد. من بارها برق عشق به طبابت و نجات انسان ها را در چشمان پدر ديده ام و از همان كودكي علاقه زيادي داشتم كه راه پدر را ادامه بدهم و با علاقه خودم پزشكي را انتخاب كردم. با وجود آنكه دوران تحصيل دور از خانواده بودم اما آخر هفته ها وقتي به خانه مي آمدم سعي مي كردم مسائل و سؤالات مربوط به بيمارانم را با پدر در ميان بگذارم و از او مشورت بگيرم؛ زيرا راهنمايي هاي پدر بسيار راهگشاست. پدر تدريس و تربيت پزشكان براي نسل هاي آينده را به همه چيز ترجيح داده است و هميشه مي گويد: چيزي كه اهميت دارد تربيت پزشكاني است كه به مقامي بالاتر از من برسند و هميشه تأكيد دارد كه براي همه نيروهاي بخش هاي مختلف، دوره هاي آموزشي برگزار كند.